cabecera

Intervención de Agustín Fernández Paz no acto de nomeamento como Doutor Honoris Causa pola UVigo

28 01 2013. Categorías: Discursos, Discursos 2013

AGUSTÍN FERNÁNDEZ PAZ

“Sr. Reitor Magnífico,
Sr. Conselleiro de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria,
Sr. Presidente do Consello Social,
Sra. Vicerreitora de Estudantes, Cultura e Deporte da Universidade de A Coruña,
Sr. Vicerreitor de Política Académica da Universidade de Salamanca,
Membros da Comunidade Universitaria,
doutor Julio Casado Linarejos,
amigas e amigos:

Sei que este recoñecemento co que hoxe me honra a Universidade e que
tanta emoción me fai sentir, non garda relación cos meus posibles méritos,
malia as palabras de loanza do meu padriño, o doutor Xosé Henrique
Costas, guiadas sen dúbida polo aprecio e a xenerosidade. Unha
xenerosidade que debo agradecer, así mesmo, aos membros do
Departamento de Filoloxía Galega e Latina, responsables da proposta de
nomeamento, e ao conxunto do Consello de Goberno, que aprobou e fixo
súa esta proposta. De corazón, as miñas grazas máis fondas.
Que isto me estea a suceder na Universidade de Vigo, a cidade da que son
veciño desde hai máis de vinte anos, éncheme o peito de alegría. Vigo
engaiolounos, recibiunos cos brazos abertos, sentimos cada día o seu
agarimo. É unha fortuna participarmos dos afáns desta cidade de sal, desta
abella de ribeira, como adoita chamala Manuel Bragado. Que a nosa
Universidade me agasalle hoxe con este recoñecemento úneme aínda máis a
esta institución, a Vigo e á súa cidadanía.
Os escasos méritos que podo achegar teñen que ver co meu labor na creación
literaria, en especial a orientada á xente moza, e co traballo arredor da
promoción da lingua no ensino e na sociedade. Por esta razón, no discurso
que me dispoño a ler, necesariamente breve, abordo algunhas facetas da
miña biografía referidas ás dúas liñas de traballo anteditas. Tituleino «Seis
lembranzas e unha narración.»

SEIS LEMBRANZAS E UNHA NARRACIÓN

SEIS LEMBRANZAS
LÉMBROME da creación do mundo, que comezou cando vin a luz por vez
primeira na primavera de 1947. Conforme medraba, o mundo foise
desvelando ao meu redor, nun proceso prodixioso que se pon en marcha
cada vez que nace unha persoa. A paisaxe da miña infancia era a de
Vilalba nos xélidos anos cincuenta. Unha sociedade onde o paso das
estacións marcaba o ritmo da vida: os labores comunais, os xogos infantís,
o ciclo das colleitas. Un anaco da Galicia de néboa e chumbo sobre o que
planaban os medos e os silencios, algo que daquela eu ignoraba.
Aceptabamos a diglosia granítica que se instalara na sociedade coma se
pertencese á orde natural das cousas. O párroco, os mestres, os artistas do
cine ou o médico falaban castelán, o mesmo idioma que liamos nos xornais
e tebeos ou que escoitabamos pola radio. A lingua dos usos formais,
porque logo a vida de verdade se desenvolvía na fala de noso. A fala dos
xogos, da familia, do traballo, dos aloumiños… era o galego.
E tamén a lingua das narracións orais que eu escoitaba fascinado, sen
saber que aquelas historias asentaban os primeiros alicerces da paixón
polas palabras que acabaría por levarme á escrita e a me converter, tamén
eu, nun contador de historias.

LÉMBROME dos libros que lin. Nunca esquezo que, antes que escritor,
son lector. Fillo doutro lector apaixonado, como era o meu pai. Con el dei
os primeiros pasos polo camiño que me trouxo hoxe ata aquí. Un camiño
tan dilatado no tempo que me permite falar das enormes mudanzas que se
produciron na sociedade e na valoración da lectura. Coma o Roy Batty de
Blade Runner, tamén eu podo afirmar que «vin cousas que vós nunca
creriades». Niso, os da miña xeración fomos afortunados, pois asistimos á
etapa que vai de 1945 a estes primeiros anos do século XXI, a que Ignacio
Ramonet chama «a das grandes transformacións». Tamén na lectura, orfa
de políticas públicas que recoñecesen a función esencial que desempeña.
Se na infancia nos conformabamos con ler o que tiñamos de man, nos anos
de adolescencia e mocidade eu devecía por autores dos que me chegaban
ecos, mais que non se encontraban porque a censura era brutal, a
liberdade de expresión unha utopía e se silenciaban as voces que podían
desvelarnos outros camiños.
Se a lectura sempre é unha conquista que precisa anos para se asentar,
aínda o foi máis para as persoas da miña xeración, condenadas a non ler,
ou a facelo a destempo, os autores que no século XX anovaron a visión do
mundo. Castelao, Sartre, Machado, Joyce, Camus, Kafka, Beckett… Si, eu
pasei fame de libros. Unha situación que contrasta de xeito notable coa
actual, onde a censura se exerce con medios ben máis refinados.
Os tempos foron cambiando, como anunciara Bob Dylan en 1963, e a vida
puxo nas miñas mans títulos imborrables, libros que estouparon coma
unha supernova no meu interior e me cambiaron para sempre. Con
Borges, tamén podería afirmar, “Eu son os libros que lin”.

LÉMBROME da inesquecible descuberta de que había libros escritos en
galego. Na infancia vilalbesa, enchoupados todos no contexto galego
falante da práctica oral, criamos que a escrita era algo reservado ao
castelán que nos falaban na igrexa, na escola ou pola radio.
Ata que un día dos meus oito anos, meu pai chegou á casa con dous libros
nas mans. Sentada a familia enteira á mesa da cociña, co hule ben limpo
para non os manchar, papá amosounos a marabilla que traía: dous libros
escritos en galego, Merlín e familia e Á lus do candil. Prestárallos o señor
Crende, un encadernador do que era moi amigo, un home subscrito ás
publicacións de Galaxia, a editorial que viñan de crear os membros do
Partido Galeguista no interior.
Meu pai leunos algunhas páxinas en voz alta, que escoitamos cunha
emoción semellante á do primeiro europeo que viu cisnes negros en terras
australianas. Máis alá dos textiños burleiros que aparecían en El Progreso
polo San Froilán ou dalgúns versos dos poetas locais que se incluían no
programa das festas, había libros de verdade na lingua de noso!
Sei que outras persoas tiveron maior fortuna e medraron a carón dos
libros galegos impresos antes de 1936 ou accederon ás obras editadas
polos exiliados en Arxentina e México, que chegaban aquí por vieiros
furtivos. Eu non. Aquela foi a miña epifanía, á que logo seguiu, xa
adolescente, a emoción de ler os Cantares gallegos nunha edición perdida
na biblioteca da Universidade Laboral de Xixón. A gran Rosalía, sen
intermediarios, desvelándome o seu xenio e sinalándome o camiño.
Máis adiante virían outros libros, tinxidos cun aquel de clandestinos, e
tamén as follas que circulaban mecanografadas con poemas onde nin tan
sequera aparecía o nome do autor. Só máis adiante, facendo memoria,
souben que pertencían a Celso Emilio, a Ferrín, a Novoneyra… E logo,
finalizando xa a década dos sesenta, asistín á súa precaria presenza nas
librarías e experimentei a emoción coa que os mercabamos. Foi neses anos
cando agromou en min a decisión de escribir en galego, a intuición de que
aquel camiño tupido polas silveiras máis mestas era o que realmente
desexaba percorrer. Mais esa é outra historia, que hoxe non cabe aquí.

LÉMBROME do poema Penélope de Díaz Castro, chairego coma min, cada
vez que reflexiono sobre o a situación social da nosa lingua ao longo
destas décadas pasadas. «Un paso adiante e outro atrás, Galiza / e a tea
dos teus soños non se move.» Á miña xeración correspondeulle, desde os
anos finais da década dos sesenta, un papel protagonista no labor de
espallar e prestixiar socialmente a lingua. A través do traballo cotiá,
bastantes persoas deixamos unha parte substancial da nosa vida nese afán.
Nas aulas, nos ámbitos sociais en que nos moviamos, cos nosos escritos e a
creación de revistas, ou coas innumerables charlas en calquera lugar onde
nos convidasen.
Canto traballo, canta enerxía levou erguer o sinxelo edificio que nos
permitía soñar cun futuro mellor! Cando desde o Goberno galego, no ano
2004, se nos chamou para elaborarmos o Plan Xeral de Normalización da
Lingua, referendado logo pola totalidade do Parlamento, moitos criamos
posible engadirlle unha placa máis ao edificio no próximo futuro.
Non foi así, como ben sabemos. Desde hai algúns anos asistimos
desacougados ao minucioso proceso de desmontaxe do edificio. Coa
escusa da crise ou sen ela, os retrocesos legais sucédense con medida
puntualidade. O obxectivo final semella ben claro: podar as pólas máis
vigorosas do bonsai, coutar a presenza social da lingua ata confinala nun
lugar subordinado.
Unha reflexión sobre o sistema educativo público levaríanos a conclusións
tan inquietantes coma a anterior. A min, non só como cidadán, non só
como o docente que fun durante tantos anos, non só como escritor en
galego, esta realidade máncame no máis íntimo. Que difícil é construír,
canto traballo leva conseguir avances, e que doado e rápido resulta o labor
de demolición!
Ás veces un sente a tentación de, como o protagonista d’A mirada de Ulises,
o lúcido filme de Theo Angelopoulos, brindar «Polas esperanzas rotas.
Polo mundo que non cambiou a pesar dos nosos soños». Mais, como a que
movía a Penélope e finalmente se viu cumprida coa arribada de Ulises ás
ribeiras de Ítaca, os azos e a esperanza no futuro camiñan sempre canda
nós.

LÉMBROME dos abondosos libros que levo escritos, en especial dos de
ficción. Na súa Carta de batalla por Tirant Lo Blanc, Vargas Llosa afirma que
todo narrador é un suplantador de Deus e cada narración, a historia dun
deicidio. Pois, como escribiu Wislawa Szymborska, «aquí, negro sobre
branco, rexen outras leis».
Acáenlle ben as dúas citas a este labor teimudo e solitario de construír
mundos e darlles vida aos personaxes empregando as palabras como
únicos materiais. Obsesionarse cunha historia, deixarse posuír por ela
durante os meses que dure o traballo. Peneirar o escrito unha vez e mais
outra, na busca desa textura capaz de espertar múltiples resonancias nos
lectores, tamén nos máis novos.
Escribir como un acto de rebeldía, como un acto de amor. Escribir co
desexo intenso de crear algo que antes non existía. Escribir coa mesma
entrega con que meu pai facía unha mesa ou un armario. E ser consciente
de que «aramos sobre os mortos desta terra», de que a nosa escrita se
alimenta da dos autores que nos precederon, primeiro dos que escribiron
na miña lingua, mais tamén dos de toda a literatura universal. O saber que
vén de lonxe pasa a través de min, de nós, e proxéctase no futuro.
Ese é o meu xeito, o noso xeito de participarmos na cultura da humanidade.
O trazo máis significativo da cultura galega, que tan ben expresaron os
membros da Xeración Nós, é a súa vocación de ser célula de universalidade;
a vontade de sermos unha peza máis no mosaico mundial das culturas; a
conciencia de que só se pode ser universal desde a asunción das propias
raíces.

LÉMBROME en todo momento de Inmaculada, a miña dona que hoxe me
acompaña, e de Mariña, a miña filla. É moitísimo canto lles debo ás dúas,
elas son os esteos que me sosteñen, elas son quen lle dan sentido á miña
vida.
E lémbrome das miñas raíces. Dos meus pais, que fixeron todos os
sacrificios para poder eu estudar. Da miña irmá e do irmao que finou
mozo, e de toda a extensa familia vilalbesa: os de Louzao, os de Novo, os
de Xan de Grande… Deles veño e deles aprendín as certezas esenciais que
me guían na vida. Unha vida que, «por longa que sexa, sempre será moi
breve», como di un verso da polaca Wislawa Szymborska.
Xaora que si, mais tamén qué rica en experiencias. Lémbrome agora dos
amigos e das amigas que fun encontrando polo camiño da vida. Elas e eles
danme o ben maior que pode posuír unha persoa: a amizade
desinteresada. Como escribiu Aquilino Iglesia Alvariño, nun tempo en
9
que eu aínda era un neno, «Quero contar un por un meus amigos / (…)
poucos ou moitos, meus amigos son / quero contalos no meu corazón».

…E UNHA NARRACIÓN

OS EXTRAÑOS MECANISMOS DA MEMORIA
Sempre escoitara dicir, e mesmo o lera nalgún libro, que, nos breves
instantes que precederían á súa morte, toda a vida pasaría de xeito
acelerado diante dos seus ollos, permitíndolle revivir por derradeira vez
as experiencias, amargas unhas, felices outras, que a súa memoria fora
sepultando con paciencia xeolóxica no transcorrer dos anos.
Un fenómeno así, meditaba ás veces, tiña que obedecer a unha rara orde
programada nalgunha secuencia da curva helicoidal do noso ADN, algo
así como unha consoladora versión divina da máquina que Adolfo
Bioy Casares imaxinara en La invención de Morel.
Pero algún axente debeu de alterar a secuencia que poñería en marcha o
complicado mecanismo, porque, nos segundos finais da súa vida, a
memoria quedoulle ancorada con firmeza na imaxe luminosa de Laura, a
rapaza de ollos de mel e trenzas louras que tanto amara nos seus anos
adolescentes.
E con ela chegou a música, impetuosa como a auga que baixa brava polo
torrente. A música daquela canción esquecida, que agora regresaba con
toda a súa potencia evocadora; a mesma que soaba cando Laura e mais el
se bicaron coa emoción contida da primeira vez. Mentres a música
asolagaba todos os recantos da súa memoria, foron aparecendo nítidas as
cores: o vermello da saia da súa amiga, o louro das trenzas que tantas
veces agarimara, o intenso verdor das follas dos carballos, a roibén do ceo
na hora do solpor, a cor de mel dos ollos que non conseguira esquecer
nunca.
Entendeu daquela que cando a vida enteira pasa, o único que nos queda
entre as mans é a memoria dos momentos felices, a lembranza dese
brazado de experiencias que en días alegres alborotaron o noso corazón.”